Fernando en Selma
Selma Boulmalf (1998), programmamaker NEWConnective VU en coördinator Emoena Vrije Universiteit Amsterdam, in gesprek met Fernando Enns (1964), hoogleraar (vredes-)theologie en ethiek.
Selma: Wat is dopen?
Fernando: Nou, de doop is in de christelijke traditie een ritueel dat alle kerken toepassen. Als je lid wilt worden van de kerk, is dit de eerste rite. Er wordt water op je hoofd gegoten of je wordt ondergedompeld inwater.
Selma: Waar komt het ritueel vandaan?
Fernando: Het symbool van water is altijd – in alle religies – heel belangrijk geweest. Het draagt het aspect in zich van weer schoon worden. Een vernieuwing.
Selma: En wanneer doen jullie dat in jullie traditie?
Fernando: Doopsgezinden dopen op latere leeftijd. Wij komen vanuit de ‘Radicale Reformatie’ in de 16e eeuw, en die ‘dopers’ zeiden: Als je alle baby’s doopt, wat maakt het dan uit om christen te zijn? Het heeft meer zin als volwassenen zich wijden aan een christelijk leven – en dan de doop ontvangen als een ‘uiterlijk teken’. Dus begonnen ze elkaar te dopen (voor de tweede keer, omdat ze als baby natuurlijk allemaal al gedoopt waren). Maar herdopen werd in die tijd beschouwd als een misdaad, eigenlijk als een uitdaging aan de maatschappelijke en kerkelijke orde.
Selma: En zijn er eisen? Moet je laten zien dat je volgens de leer leeft?
Fernando: Er wordt verwacht dat je eerst de gemeenschap leert kennen. De meeste doopgezinde gemeenten hebben een soort onderwijs, zodat mensen echt begrijpen wat geloof is, wat de christelijke ethiek is, waartoe ik me verplicht als ik om de doop vraag. Je wordt gevraagd je eigen persoonlijke geloofsbelijdenis te schrijven om er zeker van te zijn dat het echt iets is waarin jij gelooft.
Selma: Dus het is een toewijding aan een bepaalde manier van leven en ook een verplichting om deel uit te maken van een gemeenschap. Ik weet dat voor sommige mensen de doop een poort naar de hemel is. Is er zoiets als dat?
Fernando: Doopsgezinden geloven niet dat dit is wat de Bijbel leert. In veel christelijke tradities is de doop een ‘sacrament’. Dat betekent dat jij een stap doet, maar eigenlijk zorgt God hier voor het belangrijkste werk. In de doop worden al je zonden vergeven. Wij geloven dat de doop meer een ‘symbool’ is. Het is door Gods genade dat we waarschijnlijk allemaal in de hemel komen, wat dat ook moge zijn…En toch gebeurt er hier iets geestelijks. Gewoonlijk wordt de doop uitgevoerd in een dienst. De gemeenschap komt daar samen om te bidden en te zingen en in die dienst presenteert degene die om de doop vraagt zijn of haar persoonlijke geloofsbelijdenis. En dan wordt de verzamelde gemeenschap gevraagd of ze klaar zijn om dit nieuwe lid te verwelkomen. Dan wordt het waterritueel uitgevoerd.
Selma: Betekent dit dat er in de gemeenschap veel mensen zijn die niet gedoopt zijn?
Fernando: Ja, dat kan gebeuren. Meestal worden ze de ‘vrienden’ van de gemeenschap genoemd. Voor anderen is de doop belangrijk om die toewijding uit te drukken, aan God, aan de anderen.
Selma: Zit het in het collectieve geheugen dat mensen weten wie er gedoopt is?
Fernando: Kijk, hier ligt een uitdaging voor onze traditie. Wanneer is het juiste moment om gedoopt te worden? Wanneer weet ik genoeg over dit geloof? Wanneer is mijn geloof sterk genoeg om de verbintenis aan te gaan? Dus sommige mensen stellen de doop uit.
Selma: Het is meer een ervaring, denk ik, en geen noodzaak?
Fernando: Het is een persoonlijke, spirituele ervaring, ja. Ik weet nog dat ik gedoopt werd. Ik was toen 14. En ik weet nog waarom ik erom vroeg en waar ik mezelf aan verbond. Op sommige momenten in mijnleven herinner ik me dat! Maar het is ook goed om te onthouden dat Godin mijn doop ook een verbintenis aanging. God accepteerde mij als, ja, in onze religieuze taal, als Gods eigen ‘kind’. Het mooie van de doop is eigenlijk dat het een wederzijdse verbintenis is, tussen het menselijke individu en God – en de gemeenschap, die het individu ondersteunt en draagt, en getuigt van dat gemeenschappelijke geloof.
Selma: En ik denk dat je nadenkt over je overtuiging van toen, omdat je jezelf toewijdde…
Fernando: Natuurlijk is het een levenslange groei. Ik bedoel, we kijken naar de doop als een moment in je leven. Maar er is veel gebeurd in mijnleven. Mijn geloof is gegroeid, uitgedaagd en veranderd. Dus natuurlijk zou ik vandaag de dag mijn geloof belijden met andere woorden…We moeten de doop niet reduceren tot dit ene waterritueel, maar het zien als een levenslang proces waarin je je doop beleeft.
Selma: Maar wat als je een radicale verandering voelt ten opzichte van hoe je je toen voelde bij je doop? Is er bijvoorbeeld een manier om opnieuw te dopen?
Fernando: De doop wordt beschouwd als een eenmalig iets in het leven. Als iemand bijvoorbeeld als baby al gedoopt is, vragen we tegenwoordig niet meer om een nieuwe doop, maar alleen om een persoonlijke geloofsgetuigenis. De persoon is al lid van de wereldwijde kerk.
Selma: Vanaf welke leeftijd mag je het doen? Want ik begon bijvoorbeeld mijn hijab te dragen toen ik acht was.
Fernando: Je kunt jezelf trouwens niet dopen. Je moet de doop ontvangen…
Selma: …oh ja, om gedoopt te worden….
Fernando: Wanneer heeft een persoon de cognitieve capaciteiten om echt zo’n beslissing te nemen? Dit is opnieuw een uitdagende vraag. Dit zijn beslissingen die de gemeenschap moet overwegen. In dat onderscheidingsproces zijn ze vrij om te beslissen. Waarom nam jij die beslissing toen je acht jaar oud was? Weet je dat nog?
Selma: Ik ging naar Iran en daar droeg ik hem, ik kwam terug en ik voelde me echt blootgesteld. Ik wilde niet meer zo bloot zijn.
Fernando: Is het een soort bescherming?
Selma: Ik zou zeggen dat als ik er toen niet voor had gekozen, ik misschien geen hijab had gedragen vanwege de gevolgen. Uiteindelijk ben ik blij dat ik hem draag. Het was een heel persoonlijke overtuiging om het te doen. Misschien was het goed dat ik niet alle consequentieskende. Ik ging die verbintenis aan voordat ik wist wat de gevolgenwaren.
Fernando: Ik denk dat dit erg lijkt op de doop. Het is echt niet alleen het individu, het hangt ook af van de context waarin we leven en die vormtons, en dat is prima. Maar dat is niet alles. Er is ook altijd ons geloof dat ieder mens verlicht kan worden door Gods geest. Of dat we zelfs zeggen: ‘de genade van God werkt op verschillende manieren’.
Selma: Precies. Denk je dat je het leven anders zou hebben ervaren als je niet gedoopt was? Denk je dat het je een soort rots heeft gegeven om op te staan?
Fernando: Ik denk dat er vooral in de fase van adolescentie en tiener- zijn zoveel dingen gebeuren en dat je je eigen persoonlijkheid ontwikkelt. Ik ben echt blij dat ik toen in een gemeenschap leefde die me het geloof bijbracht. En ik heb ervaren dat ik altijd, als er uitdagingen zijn, als er vreugde is, als er een crisis is, wat er ook gebeurt in het leven, ik dat altijd kan verbinden met mijn geloof – en mijn doop, en de gemeenschap van gelovigen. Dat helpt me om mezelf steeds opnieuw los te laten en me voor te houden dat God dezelfde liefde heeft voor alle mensen. Zelfs voor de mensen die je niet mag of die je niet begrijpt.